?irzadova Turanxan?m Hiday?t q?z?. M?AS?R XAL?ALARDA UN?VERSAL M?NALARIN T?ZAH?R?

B?dii m?d?niyy?t, x?susil? d? dekorativ-t?tbiqi s?n?t uzun v? m?r?kk?b tarixi inki?af?n m?hsuludur. Bu sah?nin k?kl?ri q?dim d?vrl?rl? ?laq?l?ndirils? d? b?zi t?dqiqat??lar?n vur?ulad??? kimi, “?srl?rd? da?la?m?r, ?ksin? m?d?niyy?tin canl? t?zah?r? kimi ?z?n? b?ruz? verir.” (1. s.79) El? m?asir d?vr?n dekorativ-t?tbiqi s?n?t n?mun?l?ri il? tan??l?q da g?st?rir ki, bu sah?d? ke?mi? d?vr?n ?n?n?si il? yana??, tarixi d?vrl?rin d?yi?ikliyind?n meydana g?l?n m?asir tendensiyalar q?rarla??r. Lakin x?susi vur?ulamaq ist?rdik ki, m?asir d?vr?n b?zi b?dii m?d?niyy?t n?mun?l?ri ??yavi, zahiri d?nyan?n ?ks etdirilm?si m?qs?din? xidm?t g?st?rirs?, dig?r n?mun?l?r ke?mi? d?vr?n d?nyag?r??? prinsipinin yenid?n d?rkin? geni? imkanlar a??r, d?nyan?n m?ntiqi deyil, eyni zamanda ruhi y?ks?li? yolu il? qavran?lmas? fikrini ?yani ??kild? ?sasland?r?r. Bu m?nada “M?asir xal?a” s?rgisind? t?qdim olunan xal?alar diqq?ti c?lb edir.


R?ssam ?qor Burqanovun eskizl?ri ?sas?nda toxunmu? xal?alarla tan??l?qdan bel? q?na?t? g?lm?k olar ki, m??llif xal?a n?mun?l?rinin yarad?lmas?nda f?rdi yana?ma il? b?rab?r, Az?rbaycan xal?a??l?q s?n?tinin q?dim tarix? malik ?n?n?sind?n d? b?hr?l?nmi?dir. Bu b?dii n?mun?l?rin ?z?rind? t?sad?f edil?n ornamentl?r, t?svirl?r timsal?nda ?z ?ksini tap?r. Bu m?nada xal?a n?mun?l?rinin yarad?lmas?nda m??llifin f?rdi yana?mas? il? b?rab?r q?dim ?n?n?y? istinad etm?si bizi bir daha idrak prinsipi m?s?l?sin? yenid?n n?z?r yetirm?y? istiqam?tl?ndirir.


Elmi m?nb?l?rl? tan??l?qdan m?lum olur ki, m?asir v? ke?mi? d?vr?n d?nyag?r??? bir-birind?n k?kl? ??kild? f?rql?nir. Bu b?zi t?dqiqat??lar?n vur?ulad??? kimi q?dimd? d?nyan?n yaln?z ??yavi, zahiri, g?r?n?n t?r?fi il? deyil, eyni zamanda insan potensial?nda olan imkanlar vasit?sil?, batini, irrasional, ruhi d?rk edilm?si il? ?laq?dard?r. M?vcud fikr? g?r? ke?mi?d? d?nya irrasional d???nc? t?rzi, “dal?a” t?f?kk?r? (2), sinkretik t?f?kk?rl? (3) qavran?l?rd?. Lakin q?dimd? ger??kliyin irrasional yolla d?rki b?t?n insanlar?n potensial imkanlar?nda oldu?u halda, indiki zamanda onun izl?rin? yaln?z r?ssamlar?n, b?st?karlar?n bir s?zl? yarad?c? ??xsl?rin, f?aliyy?tind? t?sad?f etm?k m?mk?nd?r. Bu m?nada d???n?r?k ki, r?ssam ?qor Burqanovun xal?alar? m??yy?n m?nada ke?mi? d?vr?n d?nyag?r??? il? ba?l? m?qamlar? i??qland?r?r.
M?nb?l?rl? tan??l?q g?st?rir ki, ke?mi?d? d?nya universal m?nalar, y?ni x?susil? d? h?yat?n b?t?n t?r?fl?rind? t?zah?r ed?n ah?ngdarl?q qanunu il? d?rk edilirdi. Ah?ngdarl?q ?oxlu?un vahidliyi, eyni zamanda d?zg?n proporsiya, d?zg?n ritm v? d?r?c?dir. T?sad?fi deyil ki, q?dimd? ah?ngdarl?q geni? m?nada qavran?ld???na, h?yatda v? c?miyy?td? ba? ver?n b?t?n prosesl?ri nizama g?tirdiyin? g?r? ?sas v? yegan? qanun kimi d?rk edilirdi. Bu m?nada ah?ngdarl?q musiqid? akustik, dekorativ-t?tbiqi, x?susil? d? xal?a??l?q s?n?ti sah?sind? is? vizual olaraq ?z?n? b?ruz? verir. M?s?l?n xal?a m?mulatlar?n?n kompozisiya qurulu?unun, ornamentall???n?n, r?ng koloritinin ah?ngdarl?qla ba?l?l??? bu s?n?tin yaln?z m?i??t sah?si ??r?iv?si il? m?hdudla?mad???n? v? daha geni? ?hat? dair?sin? malik oldu?unu g?st?rir. Bu bax?mdan Az?rbaycan xal?a??l?q s?n?ti n?mun?l?rinin t?dqiqind?n bel? q?na?t? g?lm?k m?mk?nd?r ki, bu n?mun?l?r ke?mi? d?vr?n d?nyag?r??? il? ba?l? z?ngin m?lumat da??y?c?s?d?r. D???n?r?k ki, m?xt?lif xalqlar?n Az?rbaycan xal?a??l?q s?n?tin? olan mara?? da bununla ba?l?d?r.


?nc? qeyd etdik ki, t?qdim olunan xal?alarda r?ssam ?.Burqanov ?z f?rdi yana?mas? il? b?rab?r Az?rbaycan xal?a??l?q s?n?tinin q?dim tarix? malik ?n?n?si il? ba?l? ornamentl?r?, ayr?-ayr? elementl?r? d? m?raci?t etmi?dir. Bu m?nada r?ssam?n “?l” (2004) xal?as?na n?z?r yetir?k.


“?l” xal?as?n?n ara sah?sind? ?l t?sviri i?l?nmi?dir. Az?rbaycan xal?alar?nda ?l t?svirinin ?slamda ?i? qolu il? ba?l? olmas?na, dini xarakter da??mas?na baxmayaraq, b?zi t?dqiqat??lar onun qoruyucu simvol, xo?b?xtlik r?mzi kimi qavran?lmas?n?n da inkar edilm?zliyini vur?ulay?rlar. (4) Bu da qoruyucu kimi ?l t?svirinin h?l? paleolit d?vr?nd? ma?aralar, qayalar ?z?rind?, tunc d?vr?nd? maddi m?d?niyy?t n?mun?l?ri ?z?rind? t?sad?f olunmas? il? ba?l?d?r. 


Ke?mi? d?vr?n d?nyag?r???n?n f?rql?ndirici c?h?ti ondad?r ki, ?ox zaman dekorativ-t?tbiqi s?n?tin b?dii ifad? vasit?sil?ri olan kompozisiya qurulu?u, r?ng koloriti, el?c? d? ornamentl?ri q?dimd? ?ifr?l?nmi? m?lumat da??y?c?s? funksiyas?n? yerin? yetirirdi. Daha d?qiq des?k, b?z?n m?asir d?vr?n b?dii n?mun?l?rinin ornamentl?ri, r?ng koloriti zahiri, g?r?n?n t?r?fin b?z?dilm?sin? xidm?t edirs?, q?dimd? bu ifad? vasit?l?ri “zahiri”liyin arxas?nda qalan “batini” m?nalar?n d?rkind? m?h?m rol oynay?rd?. Bu m?nada xal?a m?mulatlar?nda ?l t?sviri d? zahiri, g?r?n?n t?r?fi i??qland?ran m?qamlarla yana?? bir s?ra g?r?nm?y?n batini m?nalar? ?z?nd? c?ml??dir?r?k vahid ba?lan??cdan ?ax?l?n?n m?nalar kimi ?z?n? b?ruz? verir. Qeyd ed?k ki, elmi fikird? ?l t?sviri vahid ba?lan??cdan ?ax?l?n?n m?nalar Az?rbaycan mu?am m?d?niyy?tinin obrazl? t?zah?r? kimi ?z?n? b?ruz? verir.


??rq d?nyag?r???n? g?r? d?nyan?n yaran??? fiziki hadis? deyil, m?xt?lif m?nalar?n ?ax?l?ndiyi ?oxt?r?fliliyin t?zah?r? olan s?sl? ba?l?d?r. T?sad?fi deyil ki, ?in, Hind m?d?niyy?tind? ayr?ca g?t?r?lm?? s?s m??yy?n r?ng, planet, t?bii ?ns?r, d?nyan?n t?r?fi v? s. m?vhumlarla ba?l?d?r. ?r?li s?r?l?n fikr? g?r? m?nalarla ?hat?l?nmi? t?k s?s dair? i??risind? n?qt? kimi universal t???kk?l-do?ulma formulunu yarad?r. Dair? i??risind? n?qt?-m?na burumu-statik daimilik, vahid m?nadan do?ulan ?oxm?nal?l?q-t???kk?l?n dinamikas? il? ba?l?d?r. Bu m?nada vahid n?qt?d? c?ml??mi? ??alar d?st?sinin h?nd?si ekvivalenti obrazl? ??kild? “?i??kl?n?n g?l” v? ya “?l” t?svirind? ?z?n? b?ruz? verir. (2. s.309-310)


Xat?rladaq ki, eyni prinsip vahid g?vd?d?n ?ax?l?n?n budaqlar kimi “h?yat a?ac?”, “d?nya a?ac?” timsal?nda da izl?nilir. (5. с.106) Ba?qa s?zl? des?k, bir ?ox b?dii m?d?niyy?t n?mun?l?ri ?z?rind? t?sad?f edil?n “h?yat a?ac?” simvolu vahid ba?lan??cdan ayr?lan m?xt?lif m?nalar?n obrazl? t?zah?r?d?r. Bu m?nada h?r iki simvol mahiyy?tc? eyni m?naya malikdir. T?sad?fi deyil ki, b?zi m?nb?l?rd? vahid ba?lan??cdan ?ax?l?n?n m?xt?lif m?nalar d?st?si (“d?stgah” s?z? il? ba?l? oldu?undan) mu?am-d?stgahla eynil??dirilir. Bu m?nada vahid ba?lan??cdan ?ax?l?n?n m?xt?lif m?nalar mu?am-d?stgahda akustik, “?l”, “h?yat a?ac?” simvollar?nda vizual ??kild? ?z?n? b?ruz? verir. Bel?likl?, b?t?n qeyd edil?nl?nl?r biz? ?.Burqanovun “?l” xal?as?n? musiqi, daha d?qiq des?k, mu?am?n vizual t?zah?r? ba?l? olmas? fikrini ir?li s?rm?yimiz? ?sas verir.


T?qdim edil?n xal?a m?mulat?n?n ara sah?sind? toxunan ?l t?sviri k?nar hiss?l?rd?n q?rm?z?-sar? r?ngli zolaqlar?n dal?avari h?r?k?ti il? ha?iy?y? al?nm??d?r. M?lumdur ki, xal?an?n ha?iy? hiss?si m?hafiz?, qoruyucu funksiyaya malikdir. Lakin qeyd etm?k ist?rdik ki, t?qdim olunan xal?an?n ha?iy? hiss?si Az?rbaycan xal?a n?mun?l?rind? oldu?u kimi “su”, “alamuncuq”, “m?daxil”, “z?ncir?”, “balaha?iy?”, “anaha?iy?” kimi ha?iy? hiss?l?rin? b?l?nm?s? d?, m?hafiz?, qoruyucu hiss? kimi ara sah?ni dal?avari ornamentl?rl? qoruyur. 


Lakin biz bir daha xat?rlatmaq ist?rdik ki, erk?n d?vrl?rd? ger??klik zahiri g?r?n?n t?r?fl? b?rab?r, eyni zamanda ??yavi d?nyan?n d?rk edilm?si prosesind? arxa planda qalan batini, g?r?nm?y?n m?nalarla qavran?l?rd?. M?s?l?n e.?. d?vrl?rd? maddi m?d?niyy?t n?mun?l?ri, keramika m?mulatlar?, b?z?k ??yalar?, daha sonralar orta ?sr b?dii n?mun?l?ri, xal?a??l?q m?mulatlar? ?z?rind? t?sad?f edil?n ziqzaqvari ornamentl?ri d? buna n?mun? g?st?rm?k olar.


Elmi fikird? ziqzaqvari, dal?avari ornamentl?rd?n geni? istifad? “m?mulat?n zahiri g?r?n???nd? x?susi effektin yarad?lmas?, ornamentin ritmikliyinin g?cl?ndirilm?si”, y?ni b?dii n?mun?nin ?mumi dekoruna dinamiklik verm?kl? ?laq?l?ndirilir. (6. с.38) Biz d? bu fikirl?rl? raz?y?q, lakin d???n?r?k ki, ziqzaqvari v? ya dal?avari ornamentl?r yaln?z zahiri g?r?n??l? deyil, eyni zamanda batini m?nalarla da ba?l? olmu?dur. Fikrimizc?, xal?a m?mulatlar?nda ziqzaqvari v? ya dal?avari ornamentl?rin toxunmas? “dal?a” t?f?kk?r? il? ba?l?d?r. Ba?qa s?zl? des?k, bu ke?mi?d? d?nyan?n s?s, r?ng, ritm, plastik h?r?k?tl?rl?, y?ni “dal?a” t?bi?tin? malik ifad? vasit?l?rinin d?rki il? ?laq?dard?r. Bu m?nada “dal?a” t?f?kk?r? il? ba?l? m?vcud ehtimallara ?saslanaraq ziqzaqvari ornamentl?ri bu hadis?nin ?yani t?zah?r? kimi d? qavramaq olar.
Qeyd ed?k ki, ziqzaqvari, dal?avari ornamentl?r? dig?r xalqlar?n dekorativ-t?tbiqi s?n?t sah?sind? d? t?sad?f olunur. M?s?l?n ?zb?k b?dii tikm? n?mun?l?rind? “maudc”, y?ni dal?a (7) ad? alt?nda tan?nan ziqzaqvari ornamentl?ri buna ?yani n?mun? g?st?r? bil?rik. B?t?n qeyd edil?nl?rd?n bel? fikr? g?lm?k m?mk?nd?r ki, y?ks?l?n v? en?n h?r?k?tin n?vb?l??m?sind?n yaranan ah?ngdarl???n t?zah?r? kimi ziqzaqvari, dal?avari ornamentl?r? m?xt?lif xalqlar?n t?tbiqi-s?n?tind? t?sad?f olunmas? onlar?n universall???n?n v? b???riyy?tin h?l? erk?n d?vrl?rind? meydana g?lm?sinin g?st?ricisidir.


?nc? qeyd etdiyimiz kimi “?l” xal?as? bizd? bu n?mun?nin musiqi il? ba?l?l??? fikrini d? yarad?r. Bel? ki, xal?an?n ha?iy? hiss?sind? y?ks?l?n v? en?n istiqam?t ?zr? h?r?k?t musiqinin inki?af x?ttind? d? izl?nilir. M?nb?l?rl? tan??l?q g?st?rir ki, m?asir d?vrd? musiqi inc?s?n?t sah?sin? aid edildiyind?n m?hdud m?nada d?rk olunsa da, ke?mi?d? insan?n m?n?vi kamill??m?si, paklanmas? kimi y?ks?k m?qs?d? xidm?t ed?n hadis?, ruhi bilik kimi qavran?l?rd?. (8) B?zi t?dqiqat??lar ruhi d?rk etm? prosesini insan?n ruh?n zirv? n?qt?sin?, y?ni d?nyan?n h?qiq?t s?viyy?sind? d?rki, “bilikl? nurlanma” m?qam?na q?d?r ucalmas? kimi izah edirl?r. (2. s.44) Maraql?d?r ki, kulminasiya m?qam?na q?d?r y?ks?lm? v? enm? musiqinin strukturunda da m?vcuddur v? sxematik olaraq konusvari qurulu?da ?z?n? b?ruz? verir. Bu m?nada musiqid? intonasiyas?n?n, t?tbiqi s?n?td? is? ornamentl?rin dal?avari h?r?k?tini vahid prinsipin s?sli v? vizual t?zah?r? kimi q?bul etm?k olar.


B?t?n qeyd edil?nl?rd?n bel? fikr? g?lm?k m?mk?nd?r ki, “?l” xal?as?n?n ara sah?si v? ha?iy? hiss?sind? i?l?nmi? ornamentl?r v? elementl?r musiqi il? ba?l?d?r.
“Dal?a” t?f?kk?r?n?n izl?rin? h?m?inin “Qu?” (2006) xal?as?nda da t?sad?f edilir. Xal?an?n ara sah?sind? qu? t?sviri i?l?nmi?dir. T?qdim edil?n n?mun?d? Az?rbaycan xal?alar?nda t?sad?f edildiyi kimi qu? t?sviri b?t?vl?kd? stiliz? olunmu? ??kild? i?l?nmi?dir. A? r?ngli saplarla toxunan qu? t?svirinin fonunu a?, mavi, boz r?ngli dal?avari zolaqlar?n n?vb?l??m?si t??kil edir. “?l” xal?as?nda oldu?u kimi “Qu?” xal?as?n?n ha?iy? hiss?si “ana ha?iy?”, “bala ha?iy?”, “z?ncir?” v? d. hiss?l?r? b?l?nm?s? d?, ?z?n?m?xsus ??kild? diqq?ti c?lb edir. Bel? ki, xal?an?n ha?iy? hiss?sind? b?n?v??yi, ??hray?, mavi, a?, t?nd q?rm?z?, firuz?yi, ya??l, sar?, nar?nc? r?ngli dair?l?rin n?vb?l??m?si izl?nilir. Xal?a m?mulatlar?nda ha?iy? hiss?sinin qoruyucu funksiyaya malik olmas?n? n?z?r? alaraq dey? bil?rik ki, “Qu?” xal?as?n?n ha?iy? hiss?sind? toxunan r?ngli dair?l?r d? qoruyucu funksiya da??y?r.


T?qdim edil?n xal?a n?mun?si il? tan??l?q da biz? bu n?mun?nin musiqi il? ba?l?l??? fikrini ir?li s?rm?yimiz? ?sas verir. Bel? ki, xal?an?n ha?iy? hiss?sind? toxunan r?ngli dair?l?rin ritmik n?vb?l??m?m?si, y?ni m?xt?lif r?ngli dair?l?rin ard?c?ll??? onlar?n m??yy?n s?sl?rl? ?laq?si ehtimal?n? yarad?r. Fikrimizc?, r?ngli dair?l?rin xal?an?n ha?iy? hiss?sind? n?vb?l??m?si m??yy?n m?nada “r?ngli e?itm?”nin (h?r hans? s?si m??yy?n r?ngd? g?rm?k bacar???na malik insanlarda t?sad?f edil?n “sinesteziya” hadis?si) vizual t?zah?r?d?r. (9) M?lumdur ki, nisb?t?n sonrak? d?vrl?rd? “r?ngli e?itm?” b?zi musiqi?il?rin, b?st?karlar?n potensial imkanlar?nda a?kar olunsa da q?dim ??rq m?d?niyy?tind?n ba?lan??c g?t?r?r. Daha d?qiq des?k, bunu q?dim ?in, Hind musiqisini t??kil ed?n s?sl?rin d?z?l???nd? h?r hans? s?sin m??yy?n r?ngl? ba?l?l???nda izl?m?k m?mk?nd?r. Fikrimizc?, assosiativ t?f?kk?r?n izl?ri sonrak? d?vrl?rd? d? ?z? ??xm??d?r. Bu m?nada haqq?nda dan??d???m?z “Qu?” xal?as?n? da b?t?n qeyd edil?nl?r? ?yani n?mun? g?st?rm?k olar.


Assosiativ, sinkretik t?f?kk?r haqq?nda ir?li s?rd?y?m?z fikirl?r? ?.Burqanovun eskizl?ri ?sas?nda toxunmu? dig?r xal?alarda da t?sad?f etm?k m?mk?nd?r. D???n?r?k ki, dekorativ-t?tbiqi s?n?tin, y?ni xal?a??l?q s?n?tinin musiqi il?, r?ngin s?sl? ?laq?si r?ssam?n “Moskva” (2009) xal?as?nda daha qabar?q ??kild? ?z?n? b?ruz? verir. Bu m?nada m?xt?lif r?ng c???rlar?n?n dal?avari h?r?k?tinin t?dric?n be? ?f?qi x?tt ?z?rind? yaz?lan notlarda davam? sanki universal fikrin m?xt?lif c?r, y?ni h?m r?ng, h?m d? s?s vasit?sil? t?zah?r? kimi ??x?? edir. Fikrimizc?, bu h?m r?ng, h?m d? s?sl? ?z?n? b?ruz? ver?n vahid fikrin universall???n?n ?yani t?zah?r?d?r.
?.Burqanovun eskizl?rinin r?ng koloriti h?llin? g?ldikd? dey? bil?rik ki, xal?alar ?sas?n soyuq r?ngl?rl? i?l?nmi?dir. M?s?l?n bunu r?ssam?n “Dal?a” (2011) xal?as?nda izl?m?k m?mk?nd?r.


Xal?an?n ara sah?sind? qayal???n ?st?nd? dayanan qad?n t?sviri i?l?nmi?dir. R?ng koloritinin se?imi bax?m?ndan xal?an?n kompozisiyas? iki hiss?y? b?l?nm??d?r. Bel? ki, b?dii m?mulat?n yuxar? sol k?nc? a??q kolorit, y?ni arxa planda g?r?n?n da?lar?n mavi, oxra, a??q ya??l ?alarlar?, a?a?? sa? k?nc? qayal???n t?nd q?rm?z?, t?nd mavi r?ngl?ri il? diqq?ti c?lb edir. Bununla da a??q v? t?nd r?ngli kolorit b?dii m?mulat?n kompozisiyas?n? iki ??buca?a b?l?r. D???n?r?k ki, kompozisiyan?n a??q v? t?nd r?ngli koloritl? iki hiss?y? b?l?nm?sini iki t?r?fin ah?ngdar s?sl??m?si kimi q?bul etm?k olar. Ba?qa s?zl? des?k, t?qdim edil?n bu xal?a ah?ngdarl???n a??q v? t?nd r?ngli kolorit timsal?nda ?z?n? b?ruz? verm?sin? ?yani n?mun?dir. “?l”, “Qu?” xal?alar?nda oldu?u kimi “Dal?a” xal?as?n?n da ara sah?si mavi, g?y, ya??l, sar?, oxra, t?nd q?rm?z?, ab? r?ngli dair?l?rl? n?vb?l?m?si il? ha?iy?y? al?nm??d?r.


Xal?alar?n r?ng koloritind? b?z?n isti r?ngl?rd?n istifad? olunmas?na baxmayaraq, soyuq r?ngl?rin ?st?nl?y? izl?nilir ki, bunu r?ssam?n ya?ad??? ?razinin t?bii-klimatik ??raiti il? izah etm?k m?mk?nd?r. Ba?qa s?zl? des?k, fikrimizc?, xal?alar?n r?ng koloritinin h?llind? r?ssam?n do?uldu?u ?razinin ritml?ri ?z?n? qabar?q ??kild? b?ruz? verir. ?ox zaman ritm m?vhumu musiqi v? b?dii m?d?niyy?tin m?xt?lif sah?l?ri il? ?laq?l?ndirils? d?, daha ?hat?li m?na k?sb edir. M?hz bu m?nada xal?a n?mun?l?rinin r?ng koloriti b?z?n onlar?n yarand??? ?razinin t?bii-klimatik ??raiti il? ?laq?l?ndirilir. Bu m?nada ?.Burqanovun xal?alar?n? m??yy?n ?razinin ritml?rinin ?ks etdiricisi kimi q?bul etm?k olar.


M?asir d?vr?n elmi fikrind? ??rq v? Q?rb d?nyag?r???n?n m?vcudlu?u vur?ulan?r. Daha d?qiq des?k, b?zi t?dqiqat??lar d?nyan?n ruhi d?rkini ??rq d?nyag?r???n?, m?ntiqi t?f?kk?rl? d?rkini is? Q?rb d?nyag?r???n? aid edirl?r. Bu da ??rq d?nyag?r???n?n b?t?v, Q?rb d?nyag?r???n?n m??yy?n hiss?l?r? par?alanm?? halda ?z?n? b?ruz? verm?si il? ba?l?d?r. D???n?r?k ki, m?asir d?vrd? bir s?ra Q?rb d?nyag?r??l? t?dqiqat??lar?n v? yarad?c? ??xsl?rin ??rq d?nyas?n?n m?d?ni irsin? olan mara?? ke?mi? d?vr?n d?nyag?r???n? d?rk etm?k ist?yind?n meydana g?lir. B?dii m?d?niyy?tin, el?c? d? dekorativ-t?tbiqi s?n?tin m?xt?lif sah?l?rinin, x?susil? d? xal?a??l?q s?n?tinin universal m?nalarla ba?l?l??? bu m?s?l?l?rin aktuall???n? bir q?d?r d? art?r?r. ?qor Burqanovun eskizl?ri ?sas?nda yarad?lan xal?alar bir n?v m?asir d?vr?n dekorativ-t?tbiqi s?n?tind? ke?mi? d?vr?n d?nyag?r???n?n, el?c? d? universal m?nalar?n t?zah?r?n? ??rait yaratm??d?r. Bu m?nada fikrimizc?, r?ssam xal?a n?mun?l?rind? n?inki ke?mi? v? m?asir d?vr?, eyni zamanda ??rq v? Q?rbi qovu?durma?a nail olmu?dur.

  • Vayn?teyn S. Tarixi-etnoqrafik m?nb? kimi – ornament haqq?nda. // Народно -прикладное искусство. Сб. ст. Рига, 1989. с. 79-89.
  • F?rhadova C.T. Muqa-monodiya d???nc? tipi kimi. Bak?:Elm, 2001, 368s.
  • Qerasimova ?.A. Canl?n?n t?bi?ti v? hissi t?cr?b?// Вопросы философии, 1997, 8, с. 123-124.
  • Qolubkina T. Az?rbaycan?n arxeologiyas? v? xal?a ornamenti // Искусство Восточных ковров. Материалы международного симпозиума по искусству Восточных ковров. Ред. М.Усейнов, Л.Керимов, Р.Эфендиев и т.д. Баку, 1983, с. 97-104.
  • ??milli H.B. ?ran?n klassik musiqisi. Bilik v? t?cr?b? qaydalar?. M., 2007, 448 s.
  • Rzayev N.?. Az?rbaycan inc?s?n?tinin s?h?ri. Bak?:Elm, 1993, 88 s.  
  • Sovet ?zb?kistan?n?n xalq-t?tbiqi s?n?ti, Da?k?nd, 1954, 183 s. (rus dil.)
  • Qladkova M.P. Musiqinin m?nas?n?n qavranma dialektikas?. Канд. дисс. филос. наук. Тюмень, 2005, 142 с.
  • Vanslov V. T?sviri inc?s?n?t v? musiqi. L., 1977. (rus dil.)
  •             

     

                                            ??RZADOVA TURANXANIM

              M?AS?R XAL?ALARDA UN?VERSAL M?NALARIN T?ZAH?R?  
                                                      X?las?

    Xal?a??l?q s?n?ti d?nyan?n “zahiri” t?r?fl?rinin ?ks etdirilm?si il? yana?? “zahir”liyin arxas?nda qalan “batini” m?nalar?n d?rkind? d? m?h?m rol oynay?r. Bu onlar?n h?m kompozisiyas?nda, ornamentl?rind?, h?m d? r?ng koloritind? ?z?n? g?st?rir. Bu m?nada ?.Burqanovun xal?a eskizl?rind? sinkretik d???nc?nin vizual g?r?nt?l?ri ?z?n? g?st?rir.
    Harmoniya v? g?z?llik kimi universal m?nalarla harmoniya n?tic?sind? ?m?l? g?l?n musiqi d? eynil??dirilir. T?sad?fi deyil ki, ke?mi?d? musiqi harmoniya haqq?nda elm kimi ?yr?nilirdi. Bu m?nada musiqi v? xal?a??l?q s?n?ti aras?nda g?z?g?r?nm?z, lakin s?x ?laq? m?vcuddur.

     

    Яндекс.Метрика